Türkiye’nin En Büyük “Nötron Monitörü” Türkiye Ulusal Gözlemevleri - Doğu Anadolu Gözlemevi Yerleşkesinde
Yayınlanma: 1 Eylül 2026
329 görüntülenme
1 Eylül 2026
329
Türkiye’nin En Büyük “Nötron Monitörü” Türkiye Ulusal Gözlemevleri - Doğu Anadolu Gözlemevi Yerleşkesinde

Uzay Havası çalışmalarına yönelik altyapının geliştirilmesi kapsamında, Türkiye’nin ilk ve en büyük Nötron Monitörü, İstanbul Üniversitesi Gözlemevi Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde üretilerek, İstanbul Üniversitesi ile Türkiye Ulusal Gözlemevleri arasındaki iş birliği sayesinde, Türkiye Ulusal Gözlemevleri bünyesindeki Erzurum - Karakaya Tepesi’ndeki (3170 m rakımlı) Doğu Anadolu Gözlemevi Yerleşkesi’ne yerleştirilmiş ve gözlemlerine başlamıştır.

Sistem, her biri yaklaşık 2 m boyunda ve 15 cm çapında 3 adet LND 2061 nötron monitörü tüpü içermektedir. Bu tüplerin içerisinde, 21°C sıcaklıkta ve 200 Torr basınçta Boron Triflorür gazı bulunmaktadır. Yaklaşık 1700 Volt elektrik gerilimi uygulanan bu gaz, ortama çarpan nötronları elektrik atımlarına dönüştürür. Üretilen bu sinyaller, PDT 20A HN konnektörleri ile TTL sinyallerine dönüştürülür ve özel olarak tasarladığımız devreler aracılığıyla BeagleBone bilgisayar kartına aktarılır; böylece çevredeki nötron seviyeleri anlık olarak dijital ortamda toplanır ve güvenle takip edilebilir. Gürültü ve düşük enerjili başka parçacıkları engellemek, ayrıca nötronları tespit edilebilir başka parçacıklara dönüştürebilmek için tüm sistem, toplamda yaklaşık 3 ton ağırlığında kurşun ve polietilen malzeme ile kaplanmıştır.

Aynı konumda 2024'ten bu yana veri alan Müon monitörü Mirya-µ1 sisteminin bulunduğu özel tasarlanmış konteynere entegre edilen bu yeni nötron monitörü, uzay havası araştırmalarının hassasiyetini ve kapsamını önemli ölçüde artıracaktır. Farklı
dedektör teknolojilerine sahip bu iki sistemin eş zamanlı çalışması; Güneş kaynaklı yüksek enerjili parçacık akışlarını, Forbush düşüşlerini ve jeomanyetik fırtınaları çok daha güçlü ve çapraz doğrulanabilir bir veri setiyle izleme imkânı sunacak. Böylece,
Dünya'nın manyetik alanını ve atmosferini etkileyen kozmik ışın değişimleri çok daha detaylı analiz edilebilirken, olası Güneş fırtınalarının ve uzay hava olaylarının takibinde daha isabetli sonuçlara ulaşılacaktır.

Bu sistem ve altyapı, Türkiye Uzay Ajansı (TUA) koordinasyonunda yürütülen Milli Uzay Programı'nın 10 stratejik hedefinden biri olan "Uzay Havası" vizyonuyla da doğrudan örtüşmekte olup; Türkiye Ulusal Gözlemevleri bünyesinde kurulmaya başlanan Uzay Havası araştırmalarına yönelik araştırma altyapısının da temel sistemlerinden birini oluşturmaktadır. Program kapsamında uzay havasının iyonosfer, uydu haberleşmesi ve yer tabanlı kritik altyapılar üzerindeki olumsuz etkilerini izlemek ve riskleri yönetmek amacıyla yerli bilimsel altyapıların güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Bu nötron monitörünün ve Mirya-µ1 sisteminin eş zamanlı çalışması, Türkiye'nin uzay ortamını sürekli gözlemleme yetkinliğini artırarak ülkemizin yörüngedeki varlığının güvenliğine, stratejik veri birikimine ve küresel uzay bilimine millî bir katkı sunmaktadır.

Sistemin üretim ve geliştirilme sürecinde, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Öğretim Üyeleri Prof.Dr. Tolga Güver, Prof.Dr. Z. Funda Bostancı, Fizik Bölümü Öğretim Üyesi Prof.Dr. Suat Özkorucuklu, Türkiye Ulusal
Gözlemevleri’nden Prof.Dr. Cahit Yeşilyaprak, Dr. Hasan Avdan, Uzm. Tek. İsmail Hakkı Gökgöz ve İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü öğrencileri, Emre Yılman, Tuğba Boztepe, Elif Ece Devecioğlu, Beste Begiçarslan ile Fen Fakültesi Fizik Bölümü lisans öğrencisi Talia Atalay aktif görev almışlardır. Ekip, kurulumun ardından Erzurum’da Atatürk Üniversitesi bünyesinde yapılan 24. Ulusal Astronomi Kongresi’ne katılarak ilk bulgularını sunmuştur.

Güncel deneme verileri ist60 adresinden paylaşılmaya başlanmıştır.

Bu çalışma Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığınca (2016K121370 kodlu proje altında) desteklenmektedir. Çalışmalar boyunca yardım ve desteklerini esirgemeyen tüm Türkiye Ulusal Gözlemevleri ekibine
teşekkürü bir borç biliriz.



Fotoğraf Galerisi